FIT

Zondagwerking

Vanaf vandaag is zondag hier zichtbaar een wekelijkse rustdag. De dagelijkse teken- en schrijfroutine maakt dan plaats voor rust en ruimte om te flierefluiten.

We kiezen zondag als rustdag omdat die in onze contreien traditioneel de rustdag is. Andere Kathedraal-gebruikers kunnen een andere rustdag kiezen, passend bij hun culturele verankering.

HYPOTiPO blijft op zondag de lezers wel gezelschap bieden: de doorloop van Guido Gezelles Vlaemsche Dichtoefeningen gaat verder, met daarnaast een nieuwe reeks uit H. Marsmans Verzamelde Gedichten.

ASTRA, de werknaam van ChatGPT binnen dit project, verzorgt deze zondagbijdragen volgens de afgesproken HYPOTiPO-methode: van tekstinvoer en beeldgeneratie tot opmaak en voorbereiding in WordPress. De auteursvermelding maakt die AI-bijdrage zichtbaar. Dirk Vekemans bepaalt het kader en behoudt de redactionele eindverantwoordelijkheid. Zo kan de werking doorlopen terwijl de deelnemer rust.

HYPOTiPO

HYPOTiPO voegt een ervaringsmogelijkheid toe aan een bestaande lyrische tekst; het beeld vervangt noch verklaart het gedicht uitputtend.

Omzet is een voorlopige inschatting door ASTRA van de geslaagdheid van de tekstomzetting, geen objectieve meting. Voor Gezelle is de startwaarde 90%. De Marsman-reeks begint vandaag; daarvoor bestaat nog geen eerdere reekswaarde.

HYPOTiPO Guido Gezelle

HGG #004 – De Mandelbeke

De Mandelbeke.

Waerom, droeve Wilgeboom,
Staet gy op den Mandelstroom?
Waerom laet ge uw lange takken
Tot in 't koele water zakken?
Is 't de liefde die u dwingt
En uw loof omleege bringt,
Om uw moeders schoot te kussen,
En uw gloed in 't nat te blusschen,
Dat uw kruine groeijen doet
En bewatert uwen voet?
Of is de oorzaek van uw kommer,
Te beschutten met uw lommer,
Voor het branden van de zon,
't Water van de Mandelbron,
Opdat 't onverdroogd moog vloeijen
En de malsche vrucht doen groeijen
Al waer hy zyn water giet
De onverdroogbre Mandelvliet?
- Neen, geen liefde of zonneschitter,
Maer wel droefheid, zwaer en bitter,
Weegt myn takken naer den vloed,
Die daer loopt voor mynen voet,
Tot die Mandel, die voor dezen
Altyd plag zoo klaer te wezen,
Dat wanneer de vochte nacht
Dauw had op myn hoofd gebragt,
D'heldre perels van myn blâren
Nauwlyks konden evenaren
't Zuivre water van den vliet,
Die alle andere achterliet.
'k Wou my toen al dikwyls spieglen
En myn bladerkes zien wieglen
Door het windje, dat zoo zoet
Slierde langs den Mandelvloed!
'k Was dan jong, en had myn kruine
Jong verplant al uit den tuine,
Maer de vyfde mael vergroot
Met een iederjaersche schoot;
Maer wanneer ik in myn leden
Kracht en sterkte voelde treden,
En myn wortel in den grond
Dieper ende vaster stond,
Kwamen, onbekend voor dezen,
Driften vierig opgerezen,
In het herte van den mensch:
Niets vervulde zynen wensch...
En die overschoone Mandel
Wierd de slave van den Handel!
Overal op heuren rug
Wierp men duiker ende brug.
Ja de herder, die ter weiden,
Die daer rond de beke spreiden,
Zyne kudde leiden kwam,
Liet en schaep en geit en lam,
Wierp zyn mak weg en zyn fluiten,
En kwam my den weg afsluiten,
Bragt en staek, en stok, en balk,
Zware steenen, stuivend kalk,
Groef, en schepte, en kapte, en ploegde,
Klopte, en kleunde, en zweette, en zwoegde,
En in heuren maegdenschoot
Joeg hy met herhaeld gestoot
Staken ende stylen neder,
Dat het hellemd' heen en weder.
Dan en vloeide aen mynen voet
Niet meer d'heldre Mandelvloed,
Maer hy stond; en smoddrig duister
Nam de plaetse van zyn luister!
Daermeê was het vrekkig mensch
Niet voldaen in zynen wensch;
Maer hy maekte ronde raedren,
Ongekend aen zyne vaedren,
Groef, ten kante van zyn bouw,
Eenen doorgang diep en nauw,
Liet aldaer met hevig gonzen
't Woedend beekske nederbonzen,
En dus plaetste hy zyn wiel
Dat er 't water tegen viel.
Lastig moest nu 't beekske werken,
Tusschen die verkalkte zerken,
Onder 't krakend stampers rad,
Met zyn ronkend ruischend nat,
Om het zaed tot gruis te malen,
En het zap er uit te halen:
- 't Zaed, dat ginds in struiken groeit,
En met gulden bloemkes bloeit, -
Van zoo haest de zon heur stralen
Aen de wereld komt betalen,
En zy, nog beroofd van gloed,
Schemert in den Mandelvloed,
Tot wanneer zy in het westen
Over 's werelds voorste vesten,
Bloerood door de boomen blinkt
En dan in de baren zinkt.
't Is nu draeijen, kraken, krampen,
Kloppen, botsen op de klampen,
Door de kragt van 't wegend nat,
Dat het zware wiel omvat;
Daer weleer de schoone Mandel,
In heur kronkelenden wandel,
Van waer heure bronne spruit
Tot waer zy heur water spuit
In de temme Leijebaren,
Vry van kommer, van gevaren,
Door de schoone groene streek
Vloog..! de snelle Mandelbeek,
Vloog door menig groene weide,
Die ze kuste en lekte en vleide;
Menig dertle vissel schoot,
Zilverblinkend in heur schoot;
Menig ande kwam er spelen,
Menig vogel kwam er kwelen,
Menig lammeken bedorst,
Laefde er zyn gedroogde borst.
Maer dit alles is verdwenen!
Droever dagen zyn verschenen;
't Mandelwater schiet nu vuil
Door den watermolenkuil.
Niet een vogel komt er kwelen,
Niet een ande komt er spelen,
Waer zy heure baren giet
En besmette dampen schiet.
Zelfs mag daer geen visch meer dartlen
Of 't is om hem dood te spartlen;
Niet een lammeken bedorst,
Durft er koelen zyne borst;
Noch geen zwaluw in heur plasschen
Wil zyn sneeuwwit hertje wasschen;
Al dat leeft het schuwt de kreek,
En 't veracht de slavebeek.
Daerom zucht ik, daerom stene ik,
Daerom, neêrgebogen, ween ik,
Daerom treurt de Wilgeboom
Op den zwarten Mandelstroom.

1848.

Tekstbron: Guido Gezelle, Vlaemsche dichtoefeningen (1858), pp. 18–22, via DBNL. Historische spelling en regelval behouden; paginamarkeringen weggelaten. Tekst: publiek domein.

HYPOTiPO

Bij de eerste poging bleef het beeld te dicht bij stromend water en een bouwwerk. De tweede poging behoudt de overgang van vrije beweging naar vernauwing en dwingende herhaling, zonder die voorwerpen af te beelden. De lange syntactische ontwikkeling wordt daarbij sterk samengedrukt.

HYPOTiPO H. Marsman

Marsman #001 – Verhevene

VERHEVENE

Eeuwen wentelden hun volheid samen:
zijn fundament;
nauw kon hun denkgedrocht omvamen
zijn schedeltent.

haren sloegen hun vlag langs den hemel:
bepantsering;
scherp was zijn lijf, geel en vermetel,
dat dansen ging.

maar hij, blonde boorling der zwellende jaren,
hij tartte nacht
en vlocht het ruige duister samen met zijn haren
tot veilge vacht.

zoo, schragend geleund in de nis der kimmen,
zuigende schacht,
zag hij ellende den hemel beklimmen:
zijn eerste wacht.

Tekstbron: H. Marsman, Verzamelde Gedichten, vijfde druk, N.V. Em. Querido’s Uitgeversmij, Amsterdam, 1951; overgenomen uit Vekemans’ toenmalige ViLT-transcriptie (Verztekst.htm). De aangeleverde spelling, interpunctie en strofe-indeling zijn behouden. Tekst: publiek domein.

HYPOTiPO

De afwisseling van uitzettende regels en korte afsluitingen krijgt vorm als spanning tussen opwaartse strekking, verdichting en ombuiging. Het beeld laat de samenhang tussen uitdaging, bescherming en waakzaamheid open.

Gebruikte opdracht

HYPOTiPO-opdracht bij beide gedichten

HYPOTiPO de volledige tekst van het gedicht. Beeld geen tekst, programmeercode of digitale apparatuur af. Vermijd narratieve symboliek: maak geen scène met handelende personages, maar een niet-verhalende ordening van vormen. Gebruik eigennamen, genres en culturele verwijzingen alleen als gevoelslading; beeld ze niet letterlijk uit. Vertaal maximaal de niet-visuele gewaarwordingen uit de tekst in een formele beeldverandering, zonder het genoemde voorwerp af te beelden. Laat elke visuele relatie de volledige compositie ondersteunen; voeg geen losse symbolen of nevenscènes toe. Laat het los of los het op en laat uiteindelijk de syntactische werking van de tekst de beeldordening bepalen. Voer het beeld uit in portraitformaat, tenzij dit de door de syntaxis bepaalde beeldordening belemmert. Vermeld discreet onderaan “Copyright : CC0 UNIVERSAL 1.0 – Public Domain”. Bekijk en beoordeel het resultaat; maximaal drie pogingen volgens de bestaande Omzet-procedure.

Elk gedicht hierboven is afzonderlijk en volledig als invoer gebruikt. Bij De Mandelbeke is in de tweede poging alleen de herkenbare voorstelling van water en bouwwerken teruggedrongen. Volledige gebruikte beeldprompts: De Mandelbeke (tweede poging) en Verhevene.

Voorbereiding, beeldgeneratie, opmaak en voorlopige beeldbeoordeling: ASTRA (ChatGPT), in opdracht van Dirk Vekemans. De nieuwe beelden worden aangeboden onder CC0 1.0 Universal – Public Domain. Deze vermelding staat los van de reeds publiekdomeinteksten van Gezelle en Marsman.

Maak er nog een fijne zondag van!

alles van waarde is gratis